Ақпараттық-коммуникациялық және химиялық технология

Том 4 № 29 (2025) / 2025-12-30 / Көрілім саны: 177

ҚАРАЖАНБАС МҰНАЙЫНЫҢ АУЫР МҰНАЙ ҚАЛДЫҚТАРЫН ТОТЫҚТЫРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЖЕТІЛДІРУ

Авторлар

Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
https://orcid.org/0000-0001-8508-1863
С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті, Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті
https://orcid.org/0000-0002-2733-986X
С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
https://orcid.org/0000-0002-2298-4800
С.Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
https://orcid.org/0000-0002-2307-8463
С.Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
https://orcid.org/0000-0001-5323-0916
Қ.Құлажанов атындағы технология және бизнес университеті
https://orcid.org/0000-0001-9171-2238

Кілтті сөздер

ауыр мұнай қалдықтары, Қаражанбас мұнайы, жол битумдары, каталитикалық тотығу, энергия тиімділігі, жол құрылысы

DOI сілтемесі:

https://doi.org/10.58805/kazutb.v.4.29-1298

Қалай дәйексөз келтіруге болады

Буканова , С.К., et al. «ҚАРАЖАНБАС МҰНАЙЫНЫҢ АУЫР МҰНАЙ ҚАЛДЫҚТАРЫН ТОТЫҚТЫРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЖЕТІЛДІРУ». ҚазТБУ хабаршысы, вип. 4, вип. 29, Грудень 2025, doi:10.58805/kazutb.v.4.29-1298.

Аңдатпа

Қазақстанның мұнай өңдеу және жол-құрылыс салаларын дамытудың қазіргі заманғы үрдістері битумдарды алудың энергия тиімді және экологиялық ұтымды технологияларын енгізуді талап етеді. Жоғары сапалы байланыстырғыш материалдарға сұраныстың артуы жағдайында каталитикалық тотығу процестері ерекше өзекті болып табылады, бұл жұмсақ температуралық режимдердегі реакцияларды күшейтуге және жабдыққа жүктемені азайтуға мүмкіндік береді.

Бұл жұмыс Белсенді катализатор ретінде калий перманганатын (KMnO₄) пайдалана отырып Қаражанбас мұнайының ауыр мұнай қалдықтарын оңайлатылған тікелей каталитикалық тотығу технологиясымен «артық тотығу-сұйылту» дәстүрлі сызбасын ауыстыру мүмкіндігін эксперименттік негіздеуге бағытталған. Негізгі міндет энергия шығынын азайтып, араластыру сатысын алып тастағанда ҚР СТ 1373-2013 талаптарына сәйкес келетін 70/100 БНД маркалы жол битумдарын алу.

Зерттеуде Қаражанбас мұнайынан алынған гудрон мен күңгірттенген вакуумдық фракция пайдаланылды. Тотығу зертханалық реакторда 140–260°C температурада реттелетін ауа берумен (1 л/кг∙мин) жүргізілді. Тотығу процестерін жеделдетіп, битумның асфальтенді-шайырлы құрылымын қалыптастыратын катализатор ретінде 0,5% марганец қышқылының калий тұзы қолданылды. Сынамалар ену, жұмсарту, ұзару және сынғыштық нүктелерін анықтай отырып, ҚР СТ және МЕМСТ стандарттарына сәйкес талданды.

KMnO₄ енгізу төмен температурада тұрақты тотығу реакциясын қамтамасыз ететіні анықталды, бұл жоғары өнімділік қасиеттері бар битумның түзілуіне әкеледі. Алынған өнім 111 (0,1 мм, 25°С) енуімен, жұмсарту температурасы 45°С, созылғыштығы 150 см-ден жоғары және сынғыштық температурасы -19°С сипатталады.

Жүргізілген зерттеулер ауыр мұнай қалдықтарының тотығуында катализатор ретінде калий перманганатын қолданудың тиімділігін растады. Ұсынылған әдіс жеңілдетілген процесс ағынын, энергияны тұтынуды азайтуды және жақсартылған экологиялық қауіпсіздікті сипаттайды. Бұл тәсілді Қазақстанның өнеркәсіптік нысандарында енгізу жол битумдарын өндіруді оңтайландыруға, ресурстарды үнемдеуді арттыруға және отандық мұнай өңдеу зауыттарында тұрақты өнім сапасын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.