Экономика, бизнес және қызмет көрсету

Том 2 № 27 (2025) / 2025-06-28 / Көрілім саны: 202

АТЫРАУ ӨҢІРІНІҢ БАСЫМ САЛАЛАРЫ: ТҮЙІНДІ КРИТЕРИЙЛЕР МЕН ФАКТОРЛАР

Авторлар

С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
https://orcid.org/0000-0001-8508-1863
С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
https://orcid.org/0000-0003-4040-685X
С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті
https://orcid.org/0009-0003-7907-6875

Кілтті сөздер

Атырау облысы, өңірлік даму, экономиканың басым салалары, өнеркәсіп, адами капитал, тұрғын үй құрылысы

DOI сілтемесі:

https://doi.org/10.58805/kazutb.v.2.27-851

Қалай дәйексөз келтіруге болады

Бұқанова, С., et al. «АТЫРАУ ӨҢІРІНІҢ БАСЫМ САЛАЛАРЫ: ТҮЙІНДІ КРИТЕРИЙЛЕР МЕН ФАКТОРЛАР». ҚазТБУ хабаршысы, вип. 2, вип. 27, Червень 2025, doi:10.58805/kazutb.v.2.27-851.

Аңдатпа

Мақалада Атырау өңірі экономикасының басым салаларын айқындайтын негізгі критерийлер мен факторлар қарастырылады. Өнеркәсіп секторын, оның ішінде үстем жағдайға ие мұнай-газ саласын, сондай-ақ қайта өңдеу өнеркәсібін, құрылыс пен ауыл шаруашылығын талдауға ерекше назар аударылады.

Жалпы өңірлік өнімнің (ЖӨӨ) серпінін, өнеркәсіптік өндіріс көлемдерін және халықты жұмыспен қамту деңгейін қоса алғанда, өңірдің соңғы жылдардағы әлеуметтік-экономикалық дамуына талдау жүргізілді. Басым салалардың дамуына әсер ететін өңір экономикасындағы құрылымдық өзгерістер, сондай-ақ Мемлекеттік бағдарламалар мен стратегиялардың экономикалық тұрақтылыққа әсері қаралды.

Инновациялық даму, технологиялық прогресс және негізгі салалардың өсуіне ықпал ететін факторлар мәселелеріне ерекше назар аударылды. Мақалада өндіріс динамикасын, инвестициялық белсенділікті және экономиканың әртүрлі секторларындағы жұмыспен қамту тенденцияларын сипаттайтын статистикалық мәліметтер келтірілген.

Сондай-ақ, мұнай-газ секторына тәуелділікті, шикізаттық емес салаларды дамыту, инфрақұрылымды жақсарту және жұмыс күшінің біліктілік деңгейін арттыру қажеттілігін қоса алғанда, өңірдің алдында тұрған сын-қатерлер қаралды. Экономиканы әртараптандырудың, қайта өңдеу өнеркәсібіне инвестициялар көлемін ұлғайтудың, сондай-ақ негізгі салаларға заманауи технологияларды енгізудің маңыздылығы атап өтіледі.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы – мұнай-газ өндіруші өңірлердің экономикасын әртараптандыру және жаңғырту мақсатында инвестициялық ағындарды әртүрлі салаларға ұтымды қайта бөлуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін басым салаларды қалыптастыруға бағытталған ғылыми-әдістемелік тәсілді әзірлеуінде көрініс табады. Бұл тәсіл өнеркәсіптің инновациялық негізде дамуын, оның монопрофильділігін төмендетуді, сондай-ақ әлеуметтік және экологиялық бағдарламаларды іске асыру арқылы өңір экономикасының орнықты дамуы мен әлеуметтік бағыттылығын арттыруды көздейді.

Мұнай-газ өндіруші өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуының басым бағыттарын ғылыми негіздеу – өңірлік экономика жағдайын айқындайтын басқарушылық процестердің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Қолда бар ресурстар әлеуметтік-экономикалық дамудың неғұрлым өзекті бағыттарына шоғырландырылуы тиіс. Өңір дамуының басым бағыттарын айқындау жинақталу (кумулятивті) әсерін туындатып, оған іргелес салалардағы қызметтің белсенділігін арттыруға ықпал етеді.

Аймақ үшін басым салаларды анықтаудың практикалық маңыздылығы келесідей:

  1. Ресурстарды тиімді бөлу – инвестициялар мен күш-жігерді неғұрлым перспективалы бағыттарға шоғырландыруға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде өсуді және тұрақты дамуды қамтамасыз етеді.
  2. Экономиканы әртараптандыру – бір салаға (мысалы, мұнай-газ саласына) тәуелділікті төмендетіп, басқа секторлардың дамуына ықпал етеді.
  3. Жұмыс орындарын құру – басым салалардың дамуы, әсіресе жоғары технологиялық және инновациялық салаларда жұмыспен қамтуды арттырады.
  4. Өңірдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру – жоғары экспорттық және инновациялық әлеуеті бар салаларды нығайту арқылы өңірдің ішкі және сыртқы нарықтардағы орнын күшейтеді.
  5. Әлеуметтік даму – әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асыруға, халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға және білім деңгейін көтеруге ықпал етеді.

Зерттеу нәтижелері келесі негізгі қорытындыларды қамтиды:

  1. Басым салалар айқындалды – өңірдің әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштеріне талдау жүргізу негізінде өсу әлеуеті жоғары салалар (мұнай-газ өнеркәсібі, құрылыс және ауыл шаруашылығы) анықталды.
  2. Басым салалардың өңірге әсері бағаланды – жекелеген салалардың дамуы монотәуелділікті азайтуға, жұмыс орындарын ашуға, жалпы өңірлік өнімнің өсуіне және орнықты дамуға ықпал ететіні көрсетілді.
  3. Сыртқы факторлардың өңірдің жекелеген салаларына әсері туралы мәліметтер жинақталды (мысалы, мұнайдың әлемдік бағасы, экологиялық аспектілер), сондай-ақ мемлекеттік бағдарламалар мен жобалардың басым салалардың дамуына ықпалы анықталды.

Қорытындыда Атырау облысының даму перспективалары, экономиканы әртараптандыру мүмкіндіктері және стратегиялық маңызы бар салаларды қолдау қажеттілігі туралы қорытындылар жасалады. Инновациялық әлеуетті дамыту, іскерлік ахуалды жақсарту және жоғары технологиялық өндірістерге инвестициялар тарту есебінен өңірдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру бойынша ұсыныстар ұсынылды.