Ақпараттық-коммуникациялық және химиялық технология

Том 2 № 31 (2026) / 2026-06-30 / Көрілім саны: 122

МУЛЬТИМЕДИА ДЕРЕКТЕРІН ҚОРҒАУҒА АРНАЛҒАН ХАОТИКАЛЫҚ ДИНАМИКА ЖӘНЕ AES-GCM АЛГОРИТМІНЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ГИБРИДТІК ШИФРЛАУ АРХИТЕКТУРАСЫ

Авторлар

Әл-Фараби ат. Қазақ ұлттық университеті
https://orcid.org/0000-0003-3019-3352
Әл-Фараби ат. Қазақ ұлттық университеті
https://orcid.org/0000-0002-5882-5588
Л.Н. Гумилев ат. Еуразия ұлттық университеті
https://orcid.org/0000-0003-4765-7870
Әл-Фараби ат. Қазақ ұлттық университеті
https://orcid.org/0000-0002-4667-1841
Далянь технологиялық университеті
https://orcid.org/0009-0002-5572-7306

Кілтті сөздер

хаотикалық тізбектер, кескінді шифрлау, хаотикалық криптография, пермутация және диффузия, гибридті шифрлау алгоритмі, энтропия, корреляциялық талдау, ақпараттық қауіпсіздік, мультимедиялық деректерді қорғау

DOI сілтемесі:

https://doi.org/10.58805/kazutb.v.2.31-1722

Қалай дәйексөз келтіруге болады

Мазақова , Ә.Т., et al. «МУЛЬТИМЕДИА ДЕРЕКТЕРІН ҚОРҒАУҒА АРНАЛҒАН ХАОТИКАЛЫҚ ДИНАМИКА ЖӘНЕ AES-GCM АЛГОРИТМІНЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ГИБРИДТІК ШИФРЛАУ АРХИТЕКТУРАСЫ». ҚазТБУ хабаршысы, вип. 2, вип. 31, Червень 2026, doi:10.58805/kazutb.v.2.31-1722.

Аңдатпа

Бұл мақалада хаотикалық динамикалық жүйелер мен заманауи симметриялық криптографиялық примитивтерді біріктіру арқылы кескіндер мен екілік деректерді қауіпсіз шифрлау мәселесі қарастырылады. Телекоммуникация және ақпараттық жүйелердегі мультимедиялық деректердің көлемінің өсуі визуалды деректердің ішкі құрылымдық қасиеттерін ескере отырып, статистикалық және дифференциалды криптоталдауға жоғары төзімділікті қамтамасыз ететін шифрлау әдістерін әзірлеуді қажет етеді.

Хаотикалық пермутация және диффузия механизмдерін GCM режиміндегі AES-256 алгоритміне негізделген аутентификацияланған симметриялық шифрлаумен біріктіретін гибридті шифрлау алгоритмі ұсынылады. Хаотикалық тізбектер логистикалық картаны пайдаланып жасалады, оның параметрлері кілтті алу функциясы (Scrypt) арқылы кілт материалынан детерминирленген түрде алынады, бұл кеңейтілген кілт кеңістігін және кілт вариацияларына жоғары сезімталдықты қамтамасыз етеді. Алгоритм хаотикалық алдын ала өңдеуді және кейіннен аутентификацияланған шифрлауды қамтитын көп сатылы трансформация архитектурасын жүзеге асырады, бұл құпиялылықты да, деректердің тұтастығын да қамтамасыз етеді.

Ұсынылған әдістің өнімділігі мен криптографиялық қасиеттері сұр реңкті және түрлі-түсті кескіндерді, мәтінді және екілік файлдарды қоса алғанда, әртүрлі өлшемдер мен құрылымдардағы деректер жиынтықтарындағы сандық эксперименттер арқылы бағаланады. Алгоритмнің тиімділігі энтропия талдауы, гистограмманың біркелкілігі және дифференциалды шабуылға төзімділік көрсеткіштері (NPCR және UACI) арқылы бағаланады. Тәжірибелік нәтижелер шифрланған деректердің энтропиясының теориялық максимумға (байтқа ≈8 бит) жақындайтынын көрсетеді, бұл идеалға жақын кездейсоқтықты және статистикалық тәуелділіктердің жойылуын көрсетеді.

Ұсынылған гибридті тәсіл таза хаотикалық немесе классикалық криптографиялық схемалармен салыстырғанда статистикалық және дифференциалды криптоталдауға төзімділікті айтарлықтай арттырады. Нәтижелер қазіргі ақпараттық жүйелерде мультимедиялық деректерді қауіпсіз қорғау үшін хаотикалық түрлендірулерді стандартталған криптографиялық алгоритмдермен біріктірудің орындылығы мен тиімділігін растайды.