Ақпараттық-коммуникациялық және химиялық технология

Том 1 № 30 (2026) / 2026-03-30 / Көрілім саны: 152

ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙ КЕЗІНДЕ ҚАЛАДАН ХАЛЫҚТЫ ЭВАКУАЦИЯЛАУ

Авторлар

Халықаралық инженерлік-технологиялық университет
https://orcid.org/0009-0004-9183-2212
Әл-Фараби ат. Қазақ ұлттық университеті
https://orcid.org/0000-0001-9345-5167
Әл-Фараби ат. Қазақ ұлттық университеті
https://orcid.org/0000-0002-5882-5588
Әл-Фараби ат. Қазақ ұлттық университеті
https://orcid.org/0000-0003-3019-3352
Х. Досмұхамедов ат. Атырау университеті
https://orcid.org/0000-0003-0598-4806
Халықаралық инженерлік-технологиялық университет
https://orcid.org/0000-0002-3013-6617
Далянь технологиялық университеті
https://orcid.org/0009-0002-5572-7306
Алматы технологиялық университеті
https://orcid.org/0009-0000-2958-1935

Кілтті сөздер

кибернетика, сызықтық бағдарламалау, математикалық модель, көлік мәселесі, төтенше жағдай, эвакуация

DOI сілтемесі:

https://doi.org/10.58805/kazutb.v.1.30-1379

Қалай дәйексөз келтіруге болады

Демеубаева Л.K., et al. «ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙ КЕЗІНДЕ ҚАЛАДАН ХАЛЫҚТЫ ЭВАКУАЦИЯЛАУ». ҚазТБУ хабаршысы, вип. 1, вип. 30, Березень 2026, doi:10.58805/kazutb.v.1.30-1379.

Аңдатпа

Қазіргі қалалар халықтың тығыздығының жоғарылығымен, күрделі көлік инфрақұрылымымен және өнеркәсіптік нысандар мен маңызды тіршілікті қамтамасыз ету жүйелерінің айтарлықтай шоғырлануымен сипатталады. Мұндай жағдайларда табиғи, техногендік және әлеуметтік төтенше жағдайлардың қаупі айтарлықтай артады. Жер сілкінісі, су тасқыны, қауіпті шығарындылар, ірі өрттер, террористік шабуылдар және өнеркәсіптік нысандардағы немесе энергетикалық инфрақұрылымдағы апаттар халықты жедел және үйлесімді эвакуациялауды талап етеді.

Тәжірибе көрсеткендей, эвакуацияның тиімділігі азаматтық қорғаныс органдарының дайындығына, жоспарлау сапасына, көлік жүйесінің жетілуіне, қоғамның хабардарлығына және сенімді ақпараттың қолжетімділігіне тікелей байланысты. Халық саны бір миллионнан асатын қалалардың өсуімен, халықтың жоғары мобильділігімен және жол желісінің күрделілігінің артуымен жаппай қозғалыс процестерін ғылыми талдау мен модельдеудің маңыздылығы артады. Сонымен қатар, сандық технологиялардың дамуы, интеллектуалды көлік жүйелерінің интеграциясы және мониторинг құралдары эвакуация шараларын оңтайландыру үшін жаңа мүмкіндіктер ұсынады.

Сондықтан, эвакуация механизмдерін, модельдерін және құралдарын зерттеу қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, шығындарды азайту және қалалық ортаның төтенше жағдайларға төзімділігін арттыру үшін практикалық маңызы бар өзекті сала болып табылады. Бұл мақалада сызықтық бағдарламалау әдістерін эвакуация мәселесіне қолдану қарастырылады. Сызықтық бағдарламалау көлік есебіне негізделген эвакуацияның математикалық моделі қарастырылады. Формальды есеп тұжырымдамасы әзірленеді, шектеулер мен мақсатты функция тұжырымдалады, шешім алгоритмі және Python тілінде бағдарламалық жасақтаманы іске асыру сипатталады. Оңтайландыру әдістерін қолдану эвакуацияны жоспарлаудың тиімділігін арттырып, уақыт пен ресурстар шығындарын азайта алатыны көрсетілген.