Экономика, бизнес және қызмет көрсету

Том 4 № 29 (2025) / 2025-12-30 / Көрілім саны: 331

ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІК АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КӘСІПОРЫНДАРЫНА ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ЕНГІЗУ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНҒА АРНАЛҒАН МОДЕЛЬ

Авторлар

Turan-Astana университеті
https://orcid.org/0009-0000-3126-965X
Turan-Astana университеті
https://orcid.org/0000-0003-3414-1787
Еңбекті қорғау жөніндегі республикалық ғылыми-зерттеу институты
https://orcid.org/0009-0009-7500-4931
Turan-Astana университеті
https://orcid.org/0009-0000-2813-6661
Торайғыров университеті
https://orcid.org/0000-0002-7462-5340
Turan-Astana университеті
https://orcid.org/0009-0004-3436-1477

Кілтті сөздер

аграрлық инновациялар, экономикалық тиімділік, технологияларды енгізу, өнімділіктің өсуі, Қазақстан ауыл шаруашылығы, халықаралық тәжірибе, инновациялық даму үлгісі, аграрлық модернизация, орнықты даму, агробизнесті трансформациялау

DOI сілтемесі:

https://doi.org/10.58805/kazutb.v.4.29-1114

Қалай дәйексөз келтіруге болады

Бектаев, А., et al. «ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІК АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КӘСІПОРЫНДАРЫНА ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ЕНГІЗУ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНҒА АРНАЛҒАН МОДЕЛЬ». ҚазТБУ хабаршысы, вип. 4, вип. 29, Грудень 2025, doi:10.58805/kazutb.v.4.29-1114.

Аңдатпа

Бұл мақалада аграрлық секторда инновациялық технологияларды енгізудің экономикалық тиімділігіне жан-жақты баға беріледі. Зерттеу халықаралық тәжірибелердің жүйелі талдауы мен Қазақстан Республикасы үшін бейімделген үлгінің әзірленуіне негізделген.

Зерттеу 2018–2024 жылдар аралығында инновациялық даму деңгейі әртүрлі жеті елдің – АҚШ, Нидерланд, Израиль, Германия, Қытай, Үндістан және Бразилия – ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын қамтиды.

Салыстырмалы талдау инновацияларды енгізу қарқыны бойынша айтарлықтай айырмашылықтарды анықтады: дамыған елдерде 75–85%, дамушы елдерде 30–50%, ал Қазақстанда 5%-дан төмен. Инновациялық белсенділік деңгейі мен негізгі экономикалық көрсеткіштер – еңбек өнімділігі, инвестицияның қайтарымы (ROI) және экспорттық бәсекеге қабілеттілік арасында оң байланыс бар екені анықталды. Мысалы, Нидерландыда ROI 300%-ға жетсе, Қазақстанда бұл көрсеткіш небәрі 80%-ды құрайды.

Зерттеу инновацияларды табысты енгізу үшін қажет негізгі институционалдық, технологиялық және ұйымдық факторларды айқындайды. Оларға ғылым, бизнес және мемлекеттік басқару арасындағы тиімді ықпалдастық; инновациялық инфрақұрылымның болуы; білікті адами капиталға қолжетімділік; қаржыландыру механизмдері және экспортқа бағытталған стратегиялар жатады.

Қазақстанның ауыл шаруашылығы секторына жүргізілген диагностикалық талдау институционалдық және инфрақұрылымдық шектеулердің елеулі екенін көрсетті. Олардың ішінде мемлекеттік қолдаудың тиімсіз бөлінуі (тікелей субсидиялаудың басымдығы), ғылым мен өндіріс арасындағы әлсіз байланыс, сондай-ақ озық агротехнологияларға шектеулі қолжетімділік бар.

Аталған сын-тегеуріндерге жауап ретінде бес компоненттен тұратын инновациялық даму үлгісі ұсынылды. Ол институционалдық, технологиялық, қаржылық, білім беру және инфрақұрылымдық модульдерді қамтиды. Үлгі кезең-кезеңімен жүзеге асыру тетіктерін және ілгерілеуді өлшеуге болатын көрсеткіштерді қарастырады, сондай-ақ мемлекет пен жекеменшік сектор арасындағы әріптестікті дамытудың маңыздылығына назар аударады.

Бұл үлгіні 2033 жылға дейін іске асырудың болжамдары төмендегідей нәтижелерге қол жеткізу мүмкіндігін көрсетеді: инновациялық белсенді кәсіпорындардың үлесін 40%-ға дейін арттыру, еңбек өнімділігін 150–200%-ға дейін көтеру, өндіріс шығындарын 20–30%-ға азайту, ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын екі-үш есеге ұлғайту.

Бұл зерттеу аграрлық экономика саласындағы ғылыми әдебиетке үлес қосады және ауыл шаруашылығы қалыптасып жатқан елдер үшін инновацияға негізделген дамудың жүйелі тұжырымдамасын ұсынады.