Өңдеу және өңдеуші өнеркәсіптер

Том 4 № 29 (2025) / 2025-12-30 / Көрілім саны: 226

ГРАНИТТЕГІ ТЕРМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ КРИОГЕНДІК СЫНЫҚТАРДЫҢ ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУІ: ГЕОТЕРМИЯЛЫҚ ДАМУҒА АРНАЛҒАН СЫНЫҚТАРДЫҢ БЕРІКТІГІН СЫНАУ

Авторлар

Жәңгір хан ат.Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті
https://orcid.org/0009-0007-6746-5522
Жәңгір хан ат.Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті
https://orcid.org/0009-0004-6199-0201
Жәңгір хан ат.Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті
https://orcid.org/0000-0002-6888-7619
Yessenov University
https://orcid.org/0000-0002-4258-7933
Жәңгір хан ат.Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті
https://orcid.org/0000-0002-1404-1589
Жәңгір хан ат.Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті
https://orcid.org/0000-0001-5407-9859
Академик У.Асаналиев ат. Қырғыз тау-кен металлургиялық институты
https://orcid.org/0000-0003-3409-5717

Кілтті сөздер

геотермалды энергия, Қазақстан, криогендік жару, сұйық азот, жарықшаққа төзімділік сынағы, қарқындылық коэффициенті, жарықшақ энергиясы, гранит, HDR (құрғақ ыстық жыныстар)

DOI сілтемесі:

https://doi.org/10.58805/kazutb.v.4.29-1065

Қалай дәйексөз келтіруге болады

Бегалиев, Д., et al. «ГРАНИТТЕГІ ТЕРМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ КРИОГЕНДІК СЫНЫҚТАРДЫҢ ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУІ: ГЕОТЕРМИЯЛЫҚ ДАМУҒА АРНАЛҒАН СЫНЫҚТАРДЫҢ БЕРІКТІГІН СЫНАУ». ҚазТБУ хабаршысы, вип. 4, вип. 29, Грудень 2025, doi:10.58805/kazutb.v.4.29-1065.

Аңдатпа

Сұйық азотты (LN₂) мұздату агенті ретінде пайдалану геотермалды потенциалы бар тау жыныстарының өткізгіштігін арттыруға көмектесетіні дәлелденді. Бұл сұйықтықтардың өтуін жеңілдетеді және сол арқылы жер асты резервуарларынан су немесе бу шығу мүмкіндігін жақсартады. Ондай тау жыныстары әдетте ыстық құрғақ күйде болады (hot dry rock, HDR). Бұл зерттеу гранитті қыздырып, оны сұйық азотпен тез арада салқындатудан кейін оның беріктігіне қалай әсер ететінін қарастырады. Бұл жүргізілген сынақтар 100 °C-тан 400 °C-қа дейінгі әртүрлі температурада қыздырылған граниттерді қамтыды.

Сыналған гранит үлгілері Астанадан шамамен 50 км қашықтықта, Қазақстанның Ақмола облысында орналасқан жерден алынды. Эксперименттік өлшеулер гранит тастарының көтере алатын максималды жүктеуін, жарықшақтың ұшында қанша қысым жиналатыны және үлгіні бұзу үшін қанша энергия қажет болатыны сияқты маңызды механикалық мәндерді табуға көмектесті. Нәтижелер сұйық азотты пайдалану гранит тастарындағы жарықтардың пайда болуын және таралуын айтарлықтай жеңілдететінін, ал өңдеуге дейінгі жоғарырақ температурада қыздырылуы және сұйық азотқа батырылуы оны одан да жылдамырақ ететінін көрсетеді. Температура көтерілген сайын қысым қарқындылығы факторының да, сыну энергиясының да тұрақты төмендеуін байқауға болады. Бұл нәтижелер құрғақ ыстық тау жыныстарын мұздату және жару үшін LN₂ пайдалану қатты жыныстардың белгілі бір түрлерінен геотермалдық энергия ағынын арттырудың пайдалы әдісі болуы мүмкін екенін көрсетеді.